στη Χώρα των Ζώντων και του Αχωρήτου…

η Πόλη προσφέρει για ψηλάφιση τα σημάδια από το μυστήριο του «νοητού τό­που»!

η Πόλη είναι έ­νας τρόπος ζωής και όχι απλώς μια τοπική έκτα­ση ή ένα κρατικό σχήμα!

ξςκινάω από τα ερείπια των τειχών, αφετηρία για τη μύηση στην αλήθεια των «ο­ρίων», όρια, που είναι αμετάθετα όταν πρόκειται να δια­κρίνουν και να διαστείλουν τη θεία τάξη της ζωής από την άλογη ορμή της φυσικής βαρβαρότητας, ενώ σε μια δεύτερη εμπειρία ψηλάφισης οδηγούν στη Μονή της Χώρας όπου ερμηνεύετα η Ιστορία, ανακε­φαλαιώνεται το παρελθόν, το παρόν και το μέλλον στην πάντοτε παρούσα έσχατη κρίση σε κάποια άλλου είδους  όρια, εκείνα  της ζωής…

η τεχνοτροπία θεωρείται παλαιολόγεια και χαρακτηρίζεται από μορφές με αρμονικές αναλογίες και κλασική πλαστικότητα, συνδυασμούς  εκλέπτυνσης , καθόλου εμφατικούς και όγκους  ελαφρείς που δημιουργούν μια αίσθηση του χώρου  «Αχωρήτου», χαρακτηρισμός που παρατηρείται σε γραπτές επιγραφές της Μονής της Χώρας, και ενδεχομένως αποκωδικοποιεί τη συμβολική ονομασία του συγκεκριμένου μνημείου …

δε γνώριζα πως ο Χριστός αποκαλείται «αχώρητος» στην υμνογραφία και το επίθετο αυτό έχει σχέση με τη Θεοτόκο («διά σου γαρ αχώρητος βροτοίς αναστραφήσεται…») η οποία για να «χωρέσει τον αχώρητο (Θεό)», ως Μητέρα Θεού γίνεται δοχείο («χώρα» ή «χωρίον Θεού») …

στη Μονή της Χώρας ως «Χώρα των Ζώντων» εμφανίζεται ο Χριστός, και αυτό μπορεί να αποδειχθεί σε σχέση με τις ψηφιδωτές παραστάσεις της Παναγίας πάνω από την είσοδο και στις κολόνες της πρώτης αψίδας, όπου η «Θεοτόκος Χώρα του Αχωρήτου» και ο «Χριστός Χώρα των Ζώντων» πλαισιώνουν τις εισόδους προς τους χώρους του κυρίως ναού και του Ιερού Βήματος…

η Μονή της Χώρας, δηλαδή η μονή εντός των τειχών της Πόλης, δεν είναι μεγάλο κτίσμα όπως άλλες βυζαντινές εκκλησίες της Κωνσταντινούπολης, αλλά, αν και δεν διαθέτει μνημειακής κλίμακας διαστάσεις, ξεχωρίζει για το κάλλος του εσωτερικού του χώρου όπου τα ψηφιδωτά του ναού και οι τοιχογραφίες του παρεκκλησίου αναδεικνύουν την υψηλή ποιοτική κατεύθυνση και καλλιτεχνική καταξίωση της Αναγέννησης των Παλαιολόγων του 14ου αιώνα…

στις ψηφιδωτές παραστάσεις της Μονής της Χώρας αντικατοπτρίζεται το λεπτό γούστο του χορηγού τους Θεοδώρου Μετοχίτη (1270-1332), που υπήρξε ένας από τους πιο μορφωμένους και διάσημους βυζαντινούς του 14ου αιώνα, γνώστης της αρχαίας ελληνικής γραμματείας και επιστήμης και λάτρης της αρχαίου κάλλους…

ο ψηφιδωτός διάκοσμος του καθολικού της Μονής της Χώρας κοσμεί τον εξωνάρθηκα, το νάρθηκα και τον κυρίως ναό: στα ανατολικά τόξα του Ιερού Βήματος απεικονίζονται ο Χριστός και η Θεοτόκος με το Βρέφος (Μ[ήτ]ηρ θ[εο]ύ η Χώρα του Αχωρήτου), στον δε δυτικό τοίχο αποκαλύτεται η μεγάλη σύνθεση της Κοίμησης, και τα κύρια επεισόδια του Ευαγγελίου, ως μέρη του κύκλου του Δωδεκαόρτου, θεωρείται πως μάλλον διακοσμούσαν κάποτε τους τοίχους του καθολικού, αλλά δεν σώθηκαν μέχρι τις μέρες μας…
η «κεκοιμημένη» Θεοτόκος και ο Υιός της που κρατάει στα χέρια Του σαν βρέφος την Ψυχή της ενώ δεξιά απέναντί μου δύο αγγελάκια πετούν από τους ουρανούς προς την Παρθένο…

χωρα1

στους νάρθηκες του καθολικού και του παρεκκλησίου προβάλλονται με λεπτομέρειες οι  κύκλοι του βίου της Παρθένου και των παιδικών χρόνων του Ιησού, εν πολλοίς ποκαλύπτεται η Γενεαλογία του και ο κύκλος των θαυμάτων του για τις περισσότερες  από τις σκηνές των κύκλων αυτών αντλήθηκαν λεπτομέρειες από απόκρυφα θρησκευτικά κείμενα  που γνώρισαν μεγάλη διάδοση στο Μεσαίωνα…

ανάμεσα στις γνωστές απεικονίσεις του κύκλου της ζωής της Παναγίας, εντυπωσιάζομαι από την Επταβηματούσα! η  Μαρία νήπιο, στράτα στράτα, ταλαντευόμενη με χεράκια απλωμένα μπροστά, ξεκινάει τα πρώτα της βήματα ανάμεσα στην τροφό και στην Αννα, που με ανοιχτή αγκαλιά την περιμένει… η πιο εράσμια ηλικία της Παναγίας, μια άγνωστη σελίδα της ζωής της που πλημμυρισμένη ανείπωτη τρυφερότητα…

επόμενο αντικείμενο θαυμασμού, τα δύο εξαίσια παγόνια που συμβολίζουν την αφθαρσία ­ πριν από τη σύνθεση των Εισοδίων…

άξια εντυπωσιασμού η ψηφιδωτή παράσταση της ίασης του ανθρώπου που είχε την «χείραν ξηράν», ο ασθενής που προτείνει δειλά το άμορφο χέρι του προς τον Ιησού γεμάτος ικεσία, ντροπή, αμηχανία, μια σύνθεση που αποπνέει άφατο έλεος…

στους τρούλους και στα τόξα των κογχών των ναρθήκων απεικονίζονται ο Χριστός, η Παναγία , οι πατριάρχες και οι βασιλείς της Παλαιάς Διαθήκης, οι προφήτες, οι απόστολοι και άλλοι άγιοι σε ολόσωμες παραστάσεις ή σε προτομές …

χωρα2

πάνω από την είσοδο του εσωνάρθηκα προς τον κυρίως ναό βρίσκεται το ψηφιδωτό ένθρονου Ιησού, στα πόδια του οποίου γονατίζει ο Θεόδωρος Μετοχίτης, προσφέροντάς του μικρό μοντέλο του ναού…

σημαντική θέση στην ψηφιδωτή διακόσμηση της Μονής της Χώρας κατέχει η μεγάλη παράσταση της Δέησης, στον ανατολικό τοίχο του νάρθηκα, ένα έργο παλαιολόγειας τεχνοτροπίας που φιλοτεχνήθηκε μετά το 1307, όταν η κτήτορας του ψηφιδωτού Μαρία Παλαιολογίνα έγινε μοναχή με το όνομα Μελανία… πηγές βάσιμες λένε ότι κάτω από τη Δέηση αυτή βρισκόταν ο τάφος της εν λόγω Μαρίας, αδελφής του Ανδρονίκου Β΄ Παλαιολόγου, άρα το ψηφιδωτό συνδυάζεται με τη μνημόσυνη λατρεία, εφόσον η Θεοτόκος προσεύχεται για την άφεση των αμαρτιών και για τη σωτηρία των ψυχών των νεκρών και δίπλα της παριστάνεται ο Ισαάκιος Κομνηνός γονατιστός, σε στάση προσευχής (από τη μορφή του σώζονται μόνο το κεφάλι και ο δεξιός του ώμος), και κοντά στο Χριστό σε αντίστοιχη στάση προσκύνησης παριστάνεται η μοναχή Μελανία (σώζεται μόνο το πρόσωπό της)…

είναι εντυπωσιακός ο αρχαϊσμός των τύπων των μορφών  που επιλέγονται για την Παναγία και τον Χριστό …

ταυτόχρονα με τα ψηφιδωτά της μονής φιλοτεχνήθηκαν και οι τοιχογραφίες στο νάρθηκα του παρεκκλησίου, χώρος με τέσσερις τάφους που χτίστηκε ως νεκρικό παρεκκλήσι, όπως άλλωστε φαίνεται και από την επιλογή των εικονογραφικών θεμάτων της διακόσμησης, εφόσον οι τοιχογραφίες ερμηνεύουν τις συμβολικές παραστάσεις της Θεοτόκου, την Ανάσταση και τη Δευτέρα  Παρουσία…

όπως και στο νάρθηκα του καθολικού, το εικονογραφικό πρόγραμμα του παρεκκλησίου χωρίζεται στους κύκλους των βίων της Παναγίας και του Χριστού, αλλά η κύρια ιδέα των συνθέσεων είναι σωτηριολογική, εφόσον πρόκειται για διακόσμηση νεκρικού ναού…

οπότε, η δυτική πλευρά της αίθουσας του παρεκκλησίου είναι αφιερωμένη στη Θεοτόκο και οι πάνω ζώνες παρουσιάζουν τις συμβολικές εμφανίσεις της στην Παλαιά Διαθήκη, τεκμηριώνοντας το ρόλο της στη σωτηρία των ψυχών…

ανασταση

μεγαλοπρεπής η παράσταση της Ανάστασης στο ημιθόλιο της αψίδας του ιερού βήματος , καθηλωτική, εκθμβωτική παλόμενη: Αναστημένος Χριστός «ως ωραίος δικαιοσύνης ημίν έλαμψεν ήλιος» με λευκό δοξαστικό ένδυμα, τραβάει με τρυφερή βία τους προπάτορες Αδάμ και Εύα έξω από τους ανοιχτούς τάφους τους και τα αναστημένα σώματα ίπτανται μέσα σε φορέματα με πλατιές ευάερες πτυχώσεις, ενώ στα πρόσωπά τους ζωγραφίζονται το ξάφνιασμα, η ευτυχία της Καινής Ζωής…

ο ανατολικός τρούλος είναι αφιερωμένος στη Δευτέρα Παρουσία και η αποκορύφωση της ιδέας του προγράμματος βρίσκεται στην κόγχη της αψίδας του Ιερού Βήματος η μασαία  σκηνή της Καθόδου στον Αδη πλαισιώνεται από δύο άλλες αναστάσιμες σκηνές του Ευαγγελίου, όπου εμφανίζονται και οι Πατέρες της Εκκλησίας με τα λειτουργικά τους άμφια, ενισχύοντας το συμβολισμό της Θείας Ευχαριστίας…

στη διακόσμηση της αψίδας του παρεκκλησίου απεικονίζεται ολόσωμη η Παναγία που τραβά με τα χέρια προς το μάγουλό της το Θείο Βρέφος και χαρακτηρίζεται «ένας από τους πιο συναισθηματικούς τύπους της Παναγίας Ελεούσας στη βυζαντινή τέχνη»!

σχετικές με τη μεγάλη διάδοση της λατρείας της Θεοτόκου είναι και οι απεικονίσεις των τεσσάρων μελωδών αγίων: του Ιωάννη Δαμασκηνού, του Κοσμά Υμνογράφου, του Θεοφάνη Γραπτού και του Ιωσήφ Υμνογράφου, που δημιούργησαν τη βασική υμνογραφία της Ορθοδοξίας που αφορά στην Μητέρα του Ιησού..

στη δυτική πλευρά του νότιου τοίχου, αξιόλογη στη σειρά των σκηνών της Παλαιάς Διαθήκης είναι η παράσταση της Κλίμακας του Ιώβ …

στα ψηφιδωτά του καθολικού της Μονής της Χώρας καταδεικνύεται η λαμπρότητα της τέχνης της Κωνσταντινούπολης, θυμίζουν έντονα έργα της ελληνιστικής κληρονομιάς, οι μορφές των αγίων παρουσιάζονται σε ασυνήθιστες στάσεις – μερικές φορές θα έλεγε κανείς ότι υπερίπτανται – και έχουν φιλοτεχνηθεί από διαφορετικές οπτικές γωνίες, που μάλλον είχαν πρότυπα διάφορες πηγές, όπως βυζαντινά χειρόγραφα και σχέδια εργασίας…

η γενική εντύπωση εμποτίζεται από τον ασύγκριτα μεγάλο λυρισμό του εικαστικού χώρου, επειδή οι ανθρώπινες μορφές και τα τοπία συντονίζονται σε ένα αρμονικό αιθέριο σύνολο που δε βασίζεται καθόλου σε σκιάσεεις, αλλά σε αντιθέσεις  χρωμάτων που εμφανίζονται πομπώδη,  φωτεινά,  ζωντανά, και μερικές φορές αφύσικα  και διαφέρουν από εκείνα της  ασκητικής παλέτας των αγιογράφων του 11ου και 12ου αιώνα…

σημειωτέον πως οι καλλιτέχνες που συμμετείχαν στην ψηφιδωτή διακόσμηση της Μονής της Χώρας προηγήθηκαν κατά 200 χρόνια από τον Ιταλό αναγεννησιακό ζωγράφο Ραφαήλ σε ορισμένα από τα καλλιτεχικά του επιτεύγματά τους…

δεν ξέρω για πόση ώρα έμεινα σιωπηλή, ξέρω πως άφησα με μισή καρδιά πίσω μου σαν ανάμνηση αστείρευτης ομορφιάς κα έμπνευσης την εκκλησιά της Χώρας…

για όσους η Ελλάδα είναι ένα πρόβλημα «εύρεσης»— πέρα από τη γεωγραφική ελλαδικότητα με τους αποκλεισμένους ορίζοντες της κρατικής της θρη­σκείας, της εκβιομηχάνισης και της ευζωίας, με τον προοδευτικό και ακατάσχετο θάνατο της ραγδαίας σμί­κρυνσης των ουσιωδών προοπτικών — η Πόλη προσφέ­ρει για ψηλάφιση τα σημάδια από το μυστήριο του νοη­τού τόπου, της χώρας των ζώντων…

έχω ακόμα την αίσθηση και το ρίγος της «χώρας του αχώρητου», στ’ αυτιά μου βουίζει ακόμα ο ίδιος άρρητος λόγος που συνδέει την ταπεινότητα των υλικών της φύσης με την τρομακτική δυνατότητα που κατέχουν ώστε να χωρούν την αχώρητο χάρη σε μια μεγαλοφυία ανθρώπινη ταπεινωμένη , γυμνωμένη από στολίδια και αδύναμη,  εγκαταλελειμμένη και απεριποίητη, αλλά πάντοτε ζωντανή…

κατάλαβα πρώτη φορά και μετά από τρεις επισκέψεις πως στην Θεόσδοτη Βασιλεύουσα, ολόκληρη η ζωή συγκεφαλαιώνεται στην Εκκλησία, εκεί ένιωσα την Ιστορία να είναι το παρόν του ανθρώπου και το να αγκαλιάζει αιώνων παράδοση και όλα να συνοψίζονται σε κινήσεις, εκφωνήσεις και χειρονομίες πεισματικά γαντζωμένες στο μυστικό της ζωής…

δεν έχω σκοπό να προχωρήσω σε απαρίθμηση στοιχείων συναισθηματικών και ηθικολογικών που σχετίζονται με τη  λατρεία, ούτε επιθυμώ να ατομικοποιήσω την ευσέβεια, ως ευσέβεια, εξάλλου εκεί τίποτε από αυτά δε μεταβάλλεται σε πάρεργο, ενώ η ηθικοδιδασκαλία δεν πάει για πρωτεία…

στην Πόλη σαν βρεθείς, στην περίφημη Μονή της Χώρας, συνειδητοποιείς αυτό που λέει ο ποιητής:

«Ουκ εάλω η Πόλις. Ουκ εάλω η ρίζα ουκ εάλω το φως! ουκ εάλω η βασιλεύουσα ψυχή των Ελλήνων»

(Νικηφόρος Βρεττάκος, Λειτουργία κάτω από την Ακρόπολη).

Advertisements

14 responses to “στη Χώρα των Ζώντων και του Αχωρήτου…

Σχολιάστε

Εισάγετε τα παρακάτω στοιχεία ή επιλέξτε ένα εικονίδιο για να συνδεθείτε:

Λογότυπο WordPress.com

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό WordPress.com. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Twitter

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Twitter. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Facebook

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Facebook. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Google+

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Google+. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Σύνδεση με %s

Le Cinéma va à l´école

Blog dédié au projet eTwinning entre Grèce et Espagne du même titre

TIME

Current & Breaking News | National & World Updates

Αυθόρμητες μεταβολές

του Λευτέρη Παπαθανάση

ΧΑΡΗΣ ΜΑΥΡΟΣ

ΣΥΓΓΡΑΦΕΑΣ (*) ΤΑΞΙΔΕΥΤΗΣ (*) ΚΑΠΟΤΕ ΡΟΜΑΝΤΙΚΟΣ

Toutestin Magazine

Art Feedback Machine

Redflecteur

About Art and Politics

απέραντο γαλάζιο

"το μεταξύ φωτεινό διάστημα το λέμε Ζωή..."

lerestnadine

This WordPress.com

Γιάννης Γρηγοριάδης

Ερμηνεύοντας την πόλη

Bouquet of dreams

Yes Darling, but is it Art?

Marionettes Inc.

No strings attached

Harry's Music

Harry Smith's Anthology of American Folk Music

Land Streicher

“Our battered suitcases were piled on the sidewalk again; we had longer ways to go. But no matter, the road is life.” Jack Kerouac